Gələcəyin məsuliyyətli vətəndaşını yetişdirmək üçün uşaqlara yalnız nəzəri biliklər vermək kifayət etmir. Onlar gündəlik həyatlarında qaydalara əməl etməyi, başqalarının fikirlərinə hörmət göstərməyi və üzərlərinə düşən vəzifələri yerinə yetirməyi də öyrənməlidirlər. Bu bacarıqların formalaşmasında məktəbin rolu xüsusilə böyükdür. Prezident İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayındakı nitqində ideoloji təhlükəsizlik məsələsinə toxunması cəmiyyətin mənəvi dayanıqlığının əhəmiyyətini bir daha diqqətə çatdırır. Milli maraqları dərk edən və hüquqi düşüncəyə sahib olan gənclərin yetişməsi dövlətin davamlı inkişafı üçün vacib şərtlərdəndir. Təhsil müəssisələri bu məqsədə nail olmaq üçün şagirdlərdə həm bilik, həm də sosial məsuliyyət formalaşdırmalıdır. Məktəb həyatında yaradılan sağlam mühit gələcək vətəndaşlıq mövqeyinin ilkin əsaslarını təşkil edir.
Nizam-intizam anlayışı bəzən yalnız qadağalar və məhdudiyyətlərlə əlaqələndirilsə də, onun əhatəsi daha genişdir. Əsl nizam-intizam insanın öz davranışını tənzimləməsi, vaxtına hörmət etməsi və ümumi qaydaların mahiyyətini anlaması ilə bağlıdır. Məktəbdə dərsə vaxtında gəlmək, tədris prosesinə məsuliyyətlə yanaşmaq və sinif yoldaşlarını dinləmək bu mədəniyyətin sadə nümunələridir. Belə davranışlar şagirdlərə kollektiv həyatın qarşılıqlı öhdəliklər əsasında qurulduğunu öyrədir. Qaydaların hamıya eyni şəkildə tətbiq edilməsi onların legitimliyinə inamı artırır. Müəllimlərin ədalətli mövqeyi uşaqlarda məsuliyyətin və özünənəzarətin inkişafına kömək edir. Bu səbəbdən məktəbdaxili intizam təzyiq vasitəsi deyil, şəxsiyyətin formalaşmasını dəstəkləyən pedaqoji mexanizm kimi qiymətləndirilməlidir.
Vətəndaşlıq tərbiyəsi uşaqlara dövlətin hüquqi quruluşu haqqında məlumat verməklə məhdudlaşmır. Bu tərbiyə ictimai əmlaka qayğı, ətraf mühitin qorunması, başqalarının hüquqlarına hörmət və ümumi işlərdə iştirak kimi keyfiyyətləri də əhatə edir. Şagirdlər məktəb tədbirlərində, kollektiv layihələrdə və sosial təşəbbüslərdə iştirak etdikcə əməkdaşlığın əhəmiyyətini daha yaxşı anlayırlar. Onların irəli sürdüyü fikirlərə diqqətlə yanaşılması təşəbbüskarlığı və özünəinamı gücləndirir. Eyni zamanda, uşaqlar başa düşməlidirlər ki, hüquqlardan istifadə məsuliyyətli davranışla müşayiət olunmalıdır. Bu yanaşma fərdi maraqlarla ümumi mənafe arasında sağlam münasibətin formalaşmasına kömək edir. Məktəbdə qazanılan təcrübə sonradan ailədə, əmək kollektivində və ictimai həyatda özünü göstərir.
Azərbaycanın milli-mənəvi irsi və dövlətçilik ənənələri vətəndaşlıq tərbiyəsinin mühüm mənbəyidir. Tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti, ədəbiyyatımızın humanist ideyaları və mədəniyyətimizin zənginliyi gənclərin öz köklərini tanımasına imkan yaradır. Bu biliklər uşaqlarda milli mənsubiyyət hissini möhkəmləndirməklə yanaşı, keçmişə məsuliyyətli münasibət formalaşdırır. Lakin milli dəyərlərin təbliği başqa mədəniyyətlərə qarşı qapalı münasibət yaratmamalıdır. Azərbaycan xalqının tolerantlıq ənənələri fərqliliklərin qarşılıqlı hörmət əsasında qəbul edilməsinin vacibliyini göstərir. Dünyəvi dövlətçilik də bütün vətəndaşların qanun qarşısında bərabərliyini təmin edən ümumi hüquqi əsas yaradır. Milli özünüdərk və hüquqi bərabərlik birlikdə cəmiyyətin sabitliyini gücləndirən dəyərlər sistemini formalaşdırır.
Məktəblərdə tətbiq edilən geyim qaydaları da şagirdlərin ümumi davranış mədəniyyəti ilə əlaqəlidir. Vahid məktəbli forması təhsil mühitində ümumi görünüş standartının yaradılmasına və kollektivə aidlik hissinin möhkəmlənməsinə yardım edə bilər. Bununla belə, geyim tələbləri hüquqi normalara uyğun, aydın və hamı üçün bərabər şəkildə tətbiq olunmalıdır. Məktəb rəhbərliyi bu məsələdə şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərini və valideynlərlə əməkdaşlığın əhəmiyyətini nəzərə almalıdır. Qaydaların səbəblərinin izah edilməsi onların sadəcə formal tələb kimi qəbul olunmasının qarşısını alır. Müəllimlərin peşəkar geyim tərzi də təhsil müəssisəsində işgüzar münasibətlərin formalaşmasına töhfə verə bilər. Əsas məqsəd xarici görünüşü mütləqləşdirmək deyil, tədris üçün uyğun, təhlükəsiz və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan mühit yaratmaqdır.
Müasir informasiya mühiti şagirdlərin düşüncə tərzinə yeni təsir vasitələri gətirib. Sosial şəbəkələrdə yayılan əsassız iddialar, qərəzli təqdimatlar və kontekstdən çıxarılan məlumatlar bəzən yanlış təsəvvürlərin yaranmasına səbəb olur. Buna görə də məktəbdə məlumatı təhlil etmək və mənbələri müqayisə etmək bacarıqları inkişaf etdirilməlidir. Şagirdlər fərqli fikirlərlə qarşılaşdıqda emosional reaksiya vermək əvəzinə faktları araşdırmağa təşviq olunmalıdırlar. Belə yanaşma onların həm müstəqil düşüncəsini, həm də ictimai məsuliyyətini möhkəmləndirir. Müəllimlər, valideynlər və digər maarifləndirici qurumlar bu sahədə bir-birini tamamlayan fəaliyyət göstərməlidirlər. İnformasiya savadlılığı milli maraqları dərk edən və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini anlayan gənclərin yetişməsi üçün mühüm vasitədir.
Beləliklə, məktəbdə nizam-intizamın təmin edilməsi ilə vətəndaşlıq tərbiyəsinin gücləndirilməsi bir-birini tamamlayan proseslərdir. Şagirdlərin qaydalara şüurlu şəkildə əməl etməsi onların gələcəkdə hüquqi və ictimai məsuliyyət daşımaq qabiliyyətini inkişaf etdirir. Milli-mənəvi dəyərlərin öyrədilməsi isə bu prosesə tarixi yaddaş və mənəvi məzmun qazandırır. Prezident İlham Əliyevin diqqətə çatdırdığı ideoloji təhlükəsizlik məsələsi də cəmiyyətin bilikli, düşüncəli və öz dövlətinə məsuliyyətlə yanaşan üzvlərinin yetişdirilməsini aktuallaşdırır. Təhsilin keyfiyyəti yalnız mənimsənilən fənlərin sayı ilə deyil, formalaşan insan keyfiyyətləri ilə də ölçülməlidir. Ailə və məktəb arasında etimada əsaslanan əməkdaşlıq bu məqsədin reallaşmasına müsbət təsir göstərir. Vətəndaşlıq mövqeyi möhkəm olan gənclər ölkənin sabahına daha fəal və yaradıcı şəkildə töhfə verə bilərlər.

Namiq Hüseynov
YAP Şuşa rayon təşkilatının 35 saylı ərazi partiya təşkilatının sədri