Cəmiyyətin inkişaf səviyyəsi yalnız iqtisadi göstəricilərlə deyil, insanların bir-birinə münasibəti, hüquqi şüuru və mənəvi seçimləri ilə də ölçülür. Bu keyfiyyətlərin formalaşması isə erkən yaşlardan başlanan tərbiyə prosesinin nəticəsidir. Təhsil müəssisələri uşaqların dünyagörüşünün genişlənməsində və ictimai davranış normalarını mənimsəməsində əvəzsiz rol oynayır. Prezident İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayındakı çıxışında ideoloji təhlükəsizliyə xüsusi diqqət ayırması da gənc nəslin formalaşması məsələsinin strateji əhəmiyyətini göstərir. Müasir dövrdə informasiya axınının artması uşaqlara təqdim olunan məzmunun düzgün qiymətləndirilməsini zəruri edir. Şagirdlərin yalnız məlumat əldə etməsi kifayət deyil, onların həmin məlumatların mahiyyətini anlamaq bacarığı da inkişaf etdirilməlidir. Bu səbəbdən məktəbdə milli-mənəvi tərbiyə ilə hüquqi maarifləndirmənin əlaqələndirilməsi vacibdir.
Milli-mənəvi dəyərlər xalqın tarix boyu formalaşdırdığı davranış nümunələrini, mədəni sərvətlərini və ictimai münasibətlərini əhatə edir. Böyüklərə hörmət, zəhmətə qiymət vermək, ailəyə bağlılıq və ictimai məsuliyyət bu dəyərlərin gündəlik həyatda görünən nümunələrindəndir. Lakin mənəvi tərbiyə yalnız müəyyən ifadələrin əzbərlədilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Uşaq ədalətli davranışın, dürüstlüyün və başqasının hüququna hörmətin mənasını real nümunələr əsasında dərk etməlidir. Müəllimlərin və valideynlərin şəxsi davranışı bu baxımdan xüsusi təsir gücünə malikdir. Sözlə əməl arasında uyğunluq olduqda tərbiyə prosesi daha inandırıcı nəticə verir. Belə yanaşma milli dəyərlərin formal tələb kimi deyil, şüurlu həyat mövqeyi kimi mənimsənilməsinə şərait yaradır.
Hüquqi məsuliyyətin aşılanması da məktəb tərbiyəsinin ayrılmaz istiqamətlərindən biridir. Şagirdlər öz hüquqlarını bildikləri kimi, başqalarının hüquqlarına hörmət etməyin vacibliyini də anlamalıdırlar. Məktəbdaxili qaydalar bu biliklərin gündəlik davranışda tətbiq olunması üçün konkret imkan yaradır. Qaydaların məqsədi uşaqları yalnız nəzarətdə saxlamaq deyil, onlarda özünənəzarət və məsuliyyət vərdişləri formalaşdırmaqdır. Hər bir şagirdə eyni prinsip və meyarlarla yanaşılması ədalət hissini gücləndirir. Müəllimlər qaydaların səbəbini izah etdikdə şagirdlər onların mahiyyətini daha yaxşı qavrayırlar. Beləliklə, nizam-intizam qorxuya deyil, anlayışa və qarşılıqlı etimada əsaslanır.
Milli kimliyin qorunması dünyəvi dövlətçilik prinsiplərinin əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, dünyəvilik müxtəlif dünyagörüşlərinə malik vətəndaşların hüquq bərabərliyi çərçivəsində birgə yaşamasına imkan yaradır. Azərbaycan cəmiyyətində tarixən formalaşmış tolerantlıq ənənələri qarşılıqlı hörmətin ictimai sabitlik üçün nə qədər vacib olduğunu göstərir. Məktəblərdə fərqli düşüncələrə dözümlü yanaşma, təhqirdən uzaq ünsiyyət və mübahisələrin mədəni şəkildə həlli təşviq edilməlidir. Bu keyfiyyətlər uşaqları gələcəkdə daha fəal və məsuliyyətli vətəndaş olmağa hazırlayır. Milli mədəniyyətin öyrənilməsi ilə digər xalqların irsinə maraq göstərilməsi arasında ziddiyyət yoxdur. Hər iki istiqamət insanın dünyagörüşünü zənginləşdirir və ictimai münasibətlərin sağlam əsaslarda qurulmasına kömək edir.
Təhsil müəssisələrində geyim qaydaları da ümumi məktəb mədəniyyətinin elementlərindən biri kimi nəzərdən keçirilməlidir. Vahid məktəbli geyimi şagirdlərin təhsil kollektivinə mənsubiyyət hissini gücləndirməyə xidmət edə bilər. Bununla yanaşı, geyim tələblərinin tətbiqində aydınlıq, bərabərlik və qanunvericiliyə uyğunluq əsas götürülməlidir. Müəllimlərin geyimi ilə bağlı peşəkar yanaşma da tədris mühitində səliqə və işgüzarlıq anlayışını möhkəmləndirir. Belə məsələlərin ictimai müzakirəsi zamanı hüquqi normaların məzmunu emosional yanaşmalardan üstün tutulmalıdır. Valideynlərə və şagirdlərə qaydaların səbəbləri izah edildikdə anlaşılmazlıq ehtimalı azalır. Əsas diqqət uşaqların təhsil hüququnun qorunmasına və məktəbin sağlam inkişaf mühiti yaratmasına yönəlməlidir.
İnformasiya təhlükəsizliyi baxımından şagirdlərin media savadlılığının artırılması da diqqətdə saxlanılmalıdır. İnternetdə yayılan hər məlumatın doğru olmadığını uşaqlar erkən yaşlardan anlamalıdırlar. Məlumatın mənbəyini yoxlamaq, faktla şəxsi rəyi ayırmaq və emosional çağırışlara tənqidi yanaşmaq mühüm bacarıqlardır. Bu vərdişlər gənclərin düşüncəsini məhdudlaşdırmır, əksinə, onların müstəqil qərar vermək imkanlarını genişləndirir. Məktəbdə aparılan maarifləndirmə ailədəki düzgün ünsiyyət və ictimai məsuliyyət nümunələri ilə tamamlanmalıdır. Təhsil işçilərinin bu istiqamətdəki fəaliyyəti gələcək nəsildə həm mənəvi dayanıqlığın, həm də hüquqi şüurun formalaşmasına kömək edir. Məhz belə birgə fəaliyyət savadlı, məsuliyyətli və milli dəyərlərinə bağlı vətəndaşların yetişməsini dəstəkləyir.

Arif Dostiyev
Elm və Təhsil İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Şuşa Rayon Komitəsinin Sədri