İkinci Qarabağ müharibəsində Füzuli istiqaməti Azərbaycan Ordusunun ən mühüm əməliyyat sahələrindən biri olmuşdur. Bu ərazidə qazanılan uğurlar hərbi əməliyyatların ümumi gedişinə ciddi təsir göstərmişdir. Uzun illər ərzində qurulmuş müdafiə istehkamlarının yarılması yüksək hazırlıq, cəsarət və dəqiq planlaşdırma tələb edirdi. Azərbaycan əsgərləri çətin döyüş şəraitində irəliləyərək düşmənin mövqelərini bir-bir sıradan çıxardılar. Füzulinin azad olunması həm hərbi, həm də siyasi baxımdan mühüm nəticələr yaratdı. Şəhərin geri qaytarılması işğalın yaratdığı maneələrin aradan qaldırılması istiqamətində böyük addım idi. Bu döyüşlər xalqımızın qəhrəmanlıq salnaməsində xüsusi yer tutur.
Füzuli şəhəri və rayonun böyük hissəsi 1993-cü ildə Ermənistanın silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi. İşğal nəticəsində çoxsaylı ailələr doğma evlərini tərk etməyə məcbur qalmışdılar. Rayon sakinlərinin bir hissəsi uzun illər ərzində müxtəlif yaşayış məntəqələrində ağır şəraitdə yaşadı. Füzuli uğrunda mübarizə həmin insanların yurdlarına qayıtmaq arzusunun gerçəkləşməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Müharibə illərində rayon sakinlərindən 663 nəfərin şəhid olması və 181 nəfərin əsir və ya itkin düşməsi faciənin miqyasını göstərir. Təxminən 400 nəfərin müharibə əlili olması da bu mübarizənin ağır nəticələrini xatırladır. Bu rəqəmlərin arxasında hər birinin öz taleyi, ailəsi və yarımçıq qalmış arzuları olan insanlar dayanır.
2020-ci ilin payızında Füzuli istiqamətində aparılan əməliyyatlar düşmənin uzun müddət möhkəmləndirdiyi müdafiə xətlərinin yarılması ilə yadda qaldı. Azərbaycan Ordusu çətin relyef və istehkamlarla üzləşməsinə baxmayaraq, irəliləyişini davam etdirdi. Hərbi qulluqçuların peşəkarlığı, qarşılıqlı əlaqəsi və döyüş ruhu əməliyyatların uğurunda mühüm rol oynadı. Füzuli istiqamətində əldə edilən nəticələr digər ərazilərdə də hərbi əməliyyatların aparılması üçün əlverişli şərait yaratdı. Şəhərin azad edilməsi işğalçı qüvvələrin mövqelərinə ciddi zərbə vurdu. Bu uğur Azərbaycan Ordusunun qarşıya qoyulan məqsədlərə çatmaq əzmini nümayiş etdirdi. Füzuli döyüşləri müasir hərb tariximizdə xüsusi təhlil və ehtiramla xatırlanmağa layiqdir.
Prezident İlham Əliyev 2020-ci il oktyabrın 17-də xalqa müraciətində Füzuli şəhərinin azad olunduğunu elan etdi. Müraciətdə şəhərlə yanaşı, Qoçəhmədli, Çimən, Cuvarlı, Pirəhmədli, Musabəyli, İşıqlı və Dədəli kəndlərinin də düşməndən təmizləndiyi bildirildi. Bu xəbər uzun illər doğma torpaqlarından ayrı düşmüş insanlar üçün böyük sevinc mənbəyinə çevrildi. Xalqın müxtəlif bölgələrində yaşayan məcburi köçkünlər qayıdış ümidlərinin gerçəkləşəcəyinə daha böyük inam bəsləməyə başladılar. Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi “Füzuli bizimdir, Qarabağ Azərbaycandır!” fikri həmin günün yaddaşında xüsusi yer tutdu. Bu bəyanat dövlətin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə əsaslanan qətiyyətli mövqeyini ifadə edirdi. Füzulinin azad edilməsi Azərbaycan xalqının birliyinin və Ordumuza olan inamının təntənəsi oldu.
Hərbi uğurların əhəmiyyəti sonrakı illərdə həyata keçirilən bərpa işləri ilə daha aydın görünür. Əvvəllər dağıntılarla üzləşən ərazilərdə yeni yollar, yaşayış binaları və ictimai obyektlər inşa edilir. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı bölgənin strateji və iqtisadi əhəmiyyətini artıran layihələrdən biridir. Yeni avtomobil yolları şəhərin digər yaşayış məntəqələri ilə əlaqəsini gücləndirir. Enerji və su infrastrukturu insanların təhlükəsiz şəkildə məskunlaşması üçün zəruri şərait yaradır. Prezident İlham Əliyevin azad edilmiş ərazilərə mütəmadi səfərləri görülən işlərin gedişinə diqqətin göstəricisidir. Beləliklə, Füzuli uğrunda döyüşlərdə əldə olunan qələbə müasir quruculuq mərhələsinin əsasını qoymuşdur.
Füzulinin tarixi yalnız döyüş meydanındakı uğurlarla məhdudlaşmır. Şəhər əsrlər boyu formalaşmış mədəni irsi, tarixi abidələri və yerli əhalinin ənənələri ilə seçilir. İşğal dövründə həmin irsin bir hissəsinin zərər görməsi mədəni yaddaşın qorunmasının vacibliyini bir daha göstərdi. Bu gün tarixi məkanların araşdırılması və qorunması gələcək nəsillərin öz köklərini tanımasına kömək edə bilər. Füzulinin yenidən qurulması zamanı müasir şəhərsalma prinsipləri ilə tarixi yaddaşın qorunması arasında tarazlığın saxlanması əhəmiyyətlidir. Azad şəhərdə yaradılan yeni məktəb və yaradıcılıq mərkəzləri gələcəyin qurulmasına xidmət edir. Bu istiqamətdə görülən işlər qələbənin sosial və mədəni məzmununu daha da zənginləşdirir.
Füzuli uğrunda döyüşlər Azərbaycan xalqının mübarizə əzmini, hərbi qulluqçularımızın fədakarlığını və dövlətimizin qətiyyətini nümayiş etdirdi. Bu tarix şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsinə ehtiram göstərmək üçün mühüm fürsətdir. Qazilərimizin göstərdiyi igidlik gələcək nəsillər üçün vətənpərvərlik nümunəsi olaraq qalır. Şəhərin azad olunması illərlə davam edən yurd həsrətinin sona çatmasına doğru yol açdı. İndi Füzulidə aparılan quruculuq tədbirləri həmin qələbənin sülh və inkişaf şəraitində davam etdirildiyini göstərir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən layihələr bölgənin gələcək inkişafı üçün yeni imkanlar yaradır. Füzulinin tarixi Azərbaycanın öz torpaqlarına sahib çıxmaq iradəsinin parlaq ifadəsidir.

Arif Dostiyev
Elm və Təhsil İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Şuşa Rayon Komitəsinin sədri