3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan Respublikasının müasir tarixində mühüm siyasi mərhələnin başlanğıcıdır. Həmin gün keçirilən prezident seçkiləri ölkənin siyasi gələcəyi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Seçkilərin keçirilməsi 1993-cü il oktyabrın 3-nə rəsmi qərarla təyin edilmişdi. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi Azərbaycan dövlətçiliyində yeni mərhələ yaratdı. Qarşıda siyasi sabitliyin təmin edilməsi, dövlət institutlarının gücləndirilməsi və müstəqilliyin qorunması kimi mühüm vəzifələr dayanırdı. Bu səbəbdən həmin tarix yalnız seçki günü kimi deyil, dövlətçilik tariximizin mühüm səhifəsi kimi xatırlanır. Onun tarixi mənasını anlamaq üçün 1993-cü ilin siyasi, iqtisadi və sosial şəraitinə nəzər salmaq lazımdır.

Azərbaycan müstəqilliyinin ilk illərində çoxsaylı problemlərlə üz-üzə qalmışdı. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin nəticələri ölkənin təhlükəsizlik və sosial vəziyyətinə ciddi təsir göstərirdi. İqtisadi böhran dövlətin imkanlarını məhdudlaşdırırdı. Siyasi qarşıdurmalar cəmiyyətin sabitliyinə mənfi təsir edən amillərdən idi. Dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi və siyasi sistemin sabitləşdirilməsi zəruri hala gəlmişdi. Belə şəraitdə dövlətin gələcəyini müəyyən edən qərarların qəbul edilməsi xüsusi məsuliyyət tələb edirdi. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi təcrübəsi bu mərhələdə mühüm amillərdən biri kimi çıxış etdi. Onun dövlətçilik anlayışında Azərbaycanın müstəqilliyi əsas siyasi dəyər kimi ön plana çıxırdı. Dövlətin təhlükəsizliyi, milli maraqlar və hüquqi quruculuq bir-biri ilə əlaqəli istiqamətlər kimi nəzərdən keçirilirdi. Bu yanaşma sonrakı illərdə həyata keçirilən dövlət siyasətinin müxtəlif sahələrində özünü göstərdi.

1995-ci ildə qəbul edilən Konstitusiya müstəqil Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğunda mühüm mərhələ oldu. Əsas Qanun 12 noyabrda ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edildi və 27 noyabrda qüvvəyə mindi. Konstitusiya demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət quruculuğunun əsaslarını müəyyənləşdirdi. İnsan hüquq və azadlıqları dövlətin fundamental dəyərləri sırasında təsbit edildi. Hakimiyyət bölgüsü prinsipi dövlət idarəçiliyinin əsas mexanizmlərindən biri kimi müəyyənləşdirildi. Bu hüquqi baza dövlət institutlarının fəaliyyətini daha sistemli çərçivəyə saldı. Müstəqilliyin siyasi dayaqları bununla hüquqi mexanizmlərlə tamamlandı. Dövlətçilik anlayışı yalnız siyasi iradə deyil, həm də qanun və institutlar sistemi kimi möhkəmləndi. Bu proses Azərbaycanın sonrakı inkişafında mühüm rol oynadı. Konstitusiyanın qəbul edilməsi dövlət müstəqilliyinin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından tarixi hadisə olaraq qalır.

İqtisadi müstəqilliyin gücləndirilməsi də həmin dövlətçilik strategiyasının əsas istiqamətlərindən idi. 20 sentyabr 1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması Azərbaycanın enerji siyasətində mühüm dönüş yaratdı. Rəsmi məlumatlarda bu sazişin Azərbaycanın neft strategiyasının əsasını təşkil edən mühüm hadisələrdən biri olduğu qeyd olunur. Xarici sərmayələrin cəlb edilməsi ölkənin iqtisadi imkanlarının genişləndirilməsi üçün şərait yaratdı. Neft resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması istiqamətində yeni nəqliyyat marşrutları formalaşdırıldı. Bakı-Supsa və Bakı-Tbilisi-Ceyhan kimi layihələr Azərbaycanın enerji ixrac imkanlarını genişləndirdi. Qaz sahəsində Bakı-Tbilisi-Ərzurum layihəsi də enerji siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. Bu proseslər Azərbaycanın regional iqtisadi əhəmiyyətinin artmasına təsir göstərdi. Enerji siyasəti bununla dövlətin iqtisadi dayaqlarının möhkəmləndirilməsi vasitəsinə çevrildi. Sonrakı illərdə həmin strategiyanın nəticələri Azərbaycanın enerji və nəqliyyat siyasətində müxtəlif formalarda özünü göstərdi.

Dövlətçilik irsinin digər mühüm istiqaməti milli birlik və azərbaycançılıq ideyası idi. Azərbaycançılıq milli kimlik, dil, mədəniyyət, tarix və dövlətçilik anlayışlarını bir araya gətirən məfkurə kimi təqdim olunurdu. 2001-ci ildə Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının keçirilməsi bu istiqamətdə mühüm hadisə oldu. Rəsmi məlumatlara görə, həmin qurultay dünya azərbaycanlılarının azərbaycançılıq ideyası ətrafında təşkilatlanması baxımından tarixi əhəmiyyət daşıyırdı. Xaricdə yaşayan azərbaycanlılarla əlaqələrin möhkəmləndirilməsi milli həmrəylik anlayışının inkişafına təsir göstərdi. Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması dövlətçilik şüurunun mühüm elementi kimi nəzərdən keçirilirdi. Dövlətçilik bununla siyasi institutlarla yanaşı, mənəvi və milli məzmun da qazandı. Milli yaddaşın qorunması gələcək nəsillərin dövlətçilik düşüncəsinin formalaşması baxımından əhəmiyyətli məsələ olaraq qaldı. Prezident İlham Əliyev də sonrakı dövrdə milli birlik və dövlətçilik məsələlərinin əhəmiyyətini müxtəlif çıxışlarında vurğulayıb. Bu yanaşma müasir Azərbaycanın siyasi və ictimai həyatında dövlətçilik irsinin davamlılığını göstərən istiqamətlərdən biridir.

3 oktyabr 1993-cü il haqqında düşünərkən tarixə yalnız keçmiş hadisələrin ardıcıllığı kimi yanaşmaq kifayət deyil. Bu tarix həm də Azərbaycanın hansı mürəkkəb mərhələlərdən keçərək dövlət quruculuğunu inkişaf etdirdiyini anlamağa imkan verir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi irsində müstəqilliyin qorunması, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və milli maraqların müdafiəsi mühüm yer tutur. Prezident İlham Əliyev müxtəlif çıxışlarında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi kursunun müasir Azərbaycanın inkişafında əhəmiyyətini vurğulayıb. Bu baxışın mühüm elementləri sırasında iqtisadi gücün artırılması, hüquqi dövlət quruculuğu və beynəlxalq mövqelərin möhkəmləndirilməsi dayanır. Dövlətçilik irsi bununla yalnız keçmişə aid siyasi təcrübə deyil, həm də müasir dövlət idarəçiliyinin öyrənilməsi baxımından mühüm mənbədir. 3 oktyabr tarixinin milli yaddaşda qorunması dövlət müstəqilliyinin hansı şərtlərlə möhkəmləndirildiyini gələcək nəsillərə çatdırmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycan dövlətinin inkişaf yolu müxtəlif siyasi və iqtisadi mərhələlərdən keçib. Lakin 1993-cü il mərhələsi bu yolun mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi tarixdə öz yerini qoruyur. 3 oktyabrın əsas tarixi mesajı isə dövlət müstəqilliyinin daim qorunmalı, möhkəmləndirilməli və gələcək nəsillərə etibarlı şəkildə ötürülməli olan milli sərvət olması düşüncəsidir.

Faiq İbrahimov
YAP Şuşa rayon təşkilatının fəal üzvü