2020-ci ilin 27 sentyabrında başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın sonrakı inkişaf mərhələsinə ciddi təsir göstərən hadisələrdən biri oldu. 44 gün davam edən hərbi əməliyyatlar nəticəsində bir sıra ərazilərin işğaldan azad edilməsi mümkün oldu. Müharibə 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli Bəyanatla dayandırıldı. Bundan sonra qarşıda azad edilmiş ərazilərin bərpası kimi böyük vəzifə dayanırdı. Dağıdılmış şəhərlərin və kəndlərin yenidən qurulması uzunmüddətli və çoxşaxəli proses tələb edirdi. Azərbaycan dövləti bu istiqamətdə müxtəlif layihələrin həyata keçirilməsinə başladı. Beləliklə, Zəfərdən sonra quruculuq və Böyük Qayıdış mərhələsi formalaşdı.

İşğal illərində Qarabağ və ətraf rayonlarda yaşayış məntəqələrinin böyük hissəsi dağıdılmışdı. Bir çox şəhər və kəndlərdə yaşayış infrastrukturu tamamilə sıradan çıxmışdı. Yollar, enerji xətləri, su sistemləri və digər obyektlər yenidən qurulmalı idi. Tarixi və dini abidələrin vəziyyəti də xüsusi diqqət tələb edirdi. Azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa işləri bu səbəbdən geniş sahəni əhatə edir. Yeni yaşayış məhəllələri ilə yanaşı, məktəblər, xəstəxanalar, inzibati binalar və digər sosial obyektlər də yaradılır. Bu quruculuq prosesi müharibədən sonrakı dövrün əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib.

Böyük Qayıdış Proqramının əsas məqsədlərindən biri keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtmasının təmin edilməsidir. Qayıdış mərhələli şəkildə həyata keçirilir. Yeni yaşayış məntəqələrində insanların məskunlaşması ilə yanaşı, məşğulluq və sosial xidmət məsələləri də həll edilir. Şəhər və kəndlərin yenidən qurulmasında müasir şəhərsalma prinsiplərindən istifadə olunur. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən layihələr müxtəlif infrastruktur sahələrini əhatə edir. Bu ərazilərin iqtisadi potensialının bərpası da quruculuq prosesinin tərkib hissəsidir. Beləliklə, Böyük Qayıdış yalnız insanların köçürülməsi deyil, yaşayış üçün bütün zəruri şəraitin yaradılması prosesidir.

Prezident İlham Əliyevin azad edilmiş ərazilərə səfərləri bərpa işlərinin müxtəlif mərhələlərinin təqdimatı ilə müşayiət olunur. Səfərlər zamanı yeni obyektlərin təməli qoyulur və istifadəyə verilmiş layihələrə baxış keçirilir. Birinci xanım Mehriban Əliyevanın da bu səfərlərdə iştirakı müxtəlif sosial və mədəni layihələrin diqqətdə saxlanıldığını göstərir. Qarabağda yeni yolların və nəqliyyat əlaqələrinin yaradılması ərazilərin iqtisadi fəallığının artırılmasına imkan verir. Enerji və kommunikasiya infrastrukturu da paralel şəkildə inkişaf etdirilir. Şəhərlərin yeni plan əsasında qurulması gələcək məskunlaşma üçün daha sistemli mühit formalaşdırır. Bu işlərin miqyası Zəfərdən sonrakı dövrün əsas xüsusiyyətlərindən biri kimi diqqəti cəlb edir.

Quruculuq işləri tarixi irsin qorunması ilə də əlaqələndirilir. Qarabağda yerləşən məscidlərin, məqbərələrin, tarixi binaların və digər mədəni obyektlərin bərpasına diqqət yetirilir. İşğal dövründə zərər görmüş abidələrin vəziyyətinin müəyyənləşdirilməsi və onların bərpası istiqamətində tədbirlər görülür. Şuşa bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan şəhərlərdən biridir. Şəhərin mədəni irsinin bərpası onun Azərbaycanın mədəni həyatındakı rolunun yenidən gücləndirilməsinə xidmət edir. Qarabağda aparılan bərpa işləri həm müasir yaşayış mühiti, həm də tarixi yaddaşın qorunması məqsədlərini birləşdirir. Bu yanaşma Böyük Qayıdışın sosial və mədəni tərəflərini də önə çıxarır.

44 günlük müharibə ilə başlayan yeni mərhələnin nəticələri yalnız hərbi hadisələrlə ölçülmür. Şəhidlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, qazilərə qayğı və azad edilmiş ərazilərin bərpası bir-birini tamamlayan istiqamətlərdir. 27 sentyabrın Anım Günü kimi qeyd edilməsi müharibənin başlanğıcını şəhidlərin xatirəsi ilə əlaqələndirir. Zəfər parkı və Zəfər muzeyi isə həmin tarixin gələcək nəsillərə çatdırılması üçün yaradılmış mühüm məkanlardır. Zəfər parkının açılışı 2024-cü il noyabrın 8-də, Zəfər muzeyinin açılışı isə 2025-ci il noyabrın 8-də keçirilib. Beləliklə, Azərbaycan Zəfər tarixini həm yaddaş məkanlarında qoruyur, həm də azad edilmiş ərazilərdə yeni həyat qurur.

Leyla Babışova
YAP Şuşa rayon təşkilatının sədr müavini