44 günlük İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri kimi yadda qalıb. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatlar 10 noyabr tarixli Bəyanatla dayandırıldı. Bu müddət ərzində Azərbaycan Ordusu cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində genişmiqyaslı əməliyyatlar həyata keçirdi. Müharibə 30 ilə yaxın davam etmiş işğal dövrünün nəticələrinin dəyişdirilməsi ilə müşayiət olundu. Döyüşlər zamanı çoxsaylı hərbi qulluqçular həyatını itirdi və yaralandı. Mülki əhali də müxtəlif yaşayış məntəqələrinə edilən atəşlər nəticəsində itkilərlə üzləşdi. Bu səbəbdən 44 gün Azərbaycanın hərbi tarixində xüsusi mərhələ təşkil edir.

Müharibənin başlanması ilə Azərbaycan cəmiyyətində səfərbərlik ruhu gücləndi. Ölkənin müxtəlif bölgələrindən olan vətəndaşlar Vətən müharibəsi ilə bağlı müxtəlif formalarda dəstək göstərdilər. Ön cəbhədə hərbi qulluqçular, arxa cəbhədə isə mülki insanlar öz imkanları daxilində ümumi fəaliyyətə töhfə verirdilər. Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar da informasiya sahəsində Azərbaycanın mövqeyinin çatdırılması istiqamətində fəallıq göstərdilər. Müharibənin informasiya tərəfi beynəlxalq ictimaiyyətin hadisələr barədə məlumatlandırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Prezident İlham Əliyevin müxtəlif beynəlxalq media qurumlarına müsahibələri də bu prosesin əsas hissələrindən biri idi. Beləliklə, müharibənin gedişində hərbi, diplomatik və informasiya istiqamətləri paralel şəkildə davam etdi.

Azərbaycan Ordusunun hərbi əməliyyatları nəticəsində bir sıra şəhər, qəsəbə və kəndlər işğaldan azad edildi. Cəbrayıl şəhərinin azad olunması müharibənin ilk mühüm nəticələrindən biri oldu. Sonrakı günlərdə Füzuli, Zəngilan və Qubadlı istiqamətlərində də hərbi əməliyyatlar davam etdirildi. Müharibənin gedişində Şuşa uğrunda döyüşlər xüsusi əhəmiyyət qazandı. Şuşanın 8 noyabr 2020-ci ildə azad olunması Azərbaycan tarixində mühüm hadisə kimi qeyd edilir. Prezident İlham Əliyev həmin gün Şuşanın azad olunması barədə xalqa məlumat verdi. Bu hadisə 44 günlük müharibənin son mərhələsinə ciddi təsir göstərən əsas hadisələrdən biri oldu.

Müharibənin nəticəsi yalnız döyüş meydanındakı dəyişikliklərlə məhdudlaşmadı. 10 noyabr 2020-ci il tarixli Bəyanat əsasında Ağdam rayonunun 20 noyabrda Azərbaycana qaytarılması nəzərdə tutuldu. Daha sonra Kəlbəcər və Laçın rayonlarının qaytarılması prosesi həyata keçirildi. 2022-ci il avqustun 26-da Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Bununla üçtərəfli Bəyanat çərçivəsində həmin rayonların qaytarılması prosesi başa çatdı. Sonrakı mərhələdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı quruculuq işlərinə başlanıldı. Bu proses müharibədən sonrakı dövrün əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.

44 günlük müharibə şəhidlərin və qazilərin fədakarlığı ilə bağlı xüsusi yaddaş formalaşdırdı. Dövlət tərəfindən şəhidlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi üçün müxtəlif layihələr həyata keçirildi. Vətən müharibəsində iştirak etmiş hərbi qulluqçuların müxtəlif orden və medallarla təltif olunması da bu istiqamətdə görülən işlərdəndir. Hərbi Qənimətlər Parkının yaradılması müharibənin hərbi tərəfinin ictimaiyyətə təqdim edilməsinə imkan verdi. Zəfər parkı və Zəfər muzeyi isə müharibə tarixinin daha geniş formada təqdim olunduğu məkanlara çevrildi. Bu obyektlərdə həm Zəfərin tarixi, həm də şəhidlərin xatirəsi ilə bağlı materiallar nümayiş etdirilir. Beləliklə, 44 günlük müharibənin tarixi yaddaşda qorunması üçün institusional imkanlar yaradılıb.

Bu gün 2020-ci ilin hadisələri Azərbaycan cəmiyyətində müxtəlif istiqamətlər üzrə öyrənilir. Hərbi əməliyyatların gedişi, diplomatik proseslər, informasiya mübarizəsi və postmüharibə dövrünün quruculuğu həmin tarixin ayrı-ayrı istiqamətləridir. 27 sentyabrın Anım Günü kimi qeyd olunması müharibənin başlanğıcının şəhidlərin xatirəsi ilə əlaqələndirilməsini təmin edir. 8 noyabrın Zəfər Günü kimi qeyd edilməsi isə müharibənin nəticələrinin yaddaşda xüsusi tarix kimi saxlanmasına xidmət edir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə şəhər və kəndlərin yenidən qurulması həmin tarixin sonrakı mərhələsini təşkil edir. Böyük Qayıdış çərçivəsində insanların doğma yurdlarına qayıtması da bu prosesin sosial nəticələrindən biridir. 44 günlük müharibə beləliklə həm hərbi hadisə, həm də sonrakı quruculuq mərhələsinin başlanğıcı kimi Azərbaycanın tarixində qalır.

Namiq Hüseynov