Tarixi hadisələrin gələcək nəsillərə çatdırılması hər bir cəmiyyət üçün mühüm məsələdir. Azərbaycan xalqının yaxın tarixində Qarabağla bağlı hadisələr bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uzun illər davam edən işğalın ardından 2020-ci ildə hərbi əməliyyatlar nəticəsində bir sıra ərazilər Azərbaycanın nəzarətinə qaytarıldı. Sonrakı mərhələdə Qarabağda dövlət idarəçiliyinin və sosial həyatın bərpasına başlanıldı. Bu dəyişikliklər yalnız siyasi və inzibati proseslərlə deyil, həm də geniş quruculuq layihələri ilə müşayiət olunur. Tarixi yaddaşın qorunması isə bütün bu proseslərin mənəvi tərəfini tamamlayır. Şəhər günlərinin təsis edilməsi həmin məqsədə xidmət edən dövlət qərarlarından biri kimi diqqət çəkir.

31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamla səkkiz şəhər üzrə xüsusi günlər müəyyənləşdirildi. Həmin şəhərlər Laçın, Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı, Şuşa, Ağdam və Kəlbəcər idi. Sərəncamda bu tarixlərin hər il təntənəli şəkildə qeyd olunması nəzərdə tutuldu. Beləliklə, hər bir şəhərin azad edilməsi ilə bağlı mühüm gün ayrıca dövlət təqviminə daxil edildi. Bu yanaşma müxtəlif döyüş istiqamətlərində baş verən hadisələrin vahid yaddaş sistemində qorunmasına imkan yaradır. Şəhər günlərinin təsis edilməsi həm də Zəfər tarixinin coğrafi miqyasını göstərir. Sonrakı dəyişikliklə isə bu siyahıya 20 sentyabr tarixi əlavə edildi.

20 sentyabrın Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi müəyyən edilməsi 2024-cü ildə rəsmiləşdirildi. Prezident İlham Əliyevin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə əvvəlki sənədə müvafiq dəyişiklik edildi. Bu tarix dörd yaşayış məntəqəsinin müasir tarixində mühüm mərhələ ilə əlaqələndirilir. Həmin şəhərlərin adları Qarabağın ictimai və tarixi həyatında müxtəlif səbəblərdən xüsusi yer tutur. Xocalı faciəvi keçmişi ilə, Xankəndi regionun mühüm şəhər mərkəzlərindən biri olması ilə seçilir. Xocavənd və Ağdərə də Qarabağın tarixi-coğrafi məkanının mühüm hissələridir. Bu səbəbdən onların eyni şəhər günü çərçivəsində xatırlanması geniş ictimai məna daşıyır.

Zəfərdən sonra Qarabağda görülən işlərin əsas istiqamətlərindən biri ərazilərin yenidən qurulmasıdır. Bərpa prosesi yaşayış binalarının inşası ilə yanaşı, sosial və kommunal infrastrukturun yaradılmasını da əhatə edir. Yeni avtomobil yollarının çəkilməsi regionun müxtəlif yaşayış məntəqələri arasında əlaqələrin gücləndirilməsinə xidmət edir. Elektrik, su və rabitə sistemlərinin yenilənməsi qayıdış üçün zəruri şərait yaradır. Təhsil və səhiyyə obyektlərinin yaradılması isə insanların gündəlik ehtiyaclarının təmin olunmasına yönəlib. Bütün bunlar Qarabağda normal həyatın bərpasının kompleks şəkildə həyata keçirildiyini göstərir. Dövlətin qarşıya qoyduğu əsas vəzifələrdən biri də keçmiş məcburi köçkünlərin təhlükəsiz və mərhələli qayıdışını təmin etməkdir.

Xocalıya qayıdış prosesinin başlanması bu istiqamətdə atılan mühüm addımlardan biri oldu. Rəsmi məlumatlara əsasən, keçmiş məcburi köçkünlərin Xocalıya qayıdışı 2024-cü il mayın 28-də başlayıb. Şəhərin bərpası burada sosial həyatın yenidən qurulması üçün əsas yaradır. Xocalıda yeni yaşayış məhəllələrinin salınması və infrastrukturun yenilənməsi gələcək məskunlaşmanın genişləndirilməsinə imkan verir. Bu prosesin davam etməsi şəhərin tədricən əvvəlki sosial funksiyalarını bərpa etməsinə şərait yarada bilər. Xocalının yenidən qurulması eyni zamanda şəhərin tarixi yaddaşının qorunması ilə paralel aparılır. Beləliklə, bərpa prosesi həm fiziki məkanın, həm də sosial mühitin yenilənməsini əhatə edir.

Xankəndidə həyata keçirilən layihələr də Qarabağda yeni mərhələnin mühüm nümunələrindən biridir. Şəhərdə təhsil, mədəniyyət, turizm və ictimai xidmət sahələri üzrə müxtəlif işlər aparılır. Prezident İlham Əliyevin səfərləri zamanı Xankəndidə bir sıra obyektlərdə görülən işlərlə tanış olması rəsmi məlumatlarda əksini tapıb. Şəhərdə məktəbin, uşaq bağçasının və digər obyektlərin fəaliyyətinin təmin edilməsi sosial mühitin formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Qarabağ Universitetinin yaradılması isə regionda ali təhsil imkanlarının genişləndirilməsinə yönəlmiş addımlardan biridir. Təhsil və mədəniyyət müəssisələrinin fəaliyyəti şəhərin uzunmüddətli inkişafına təsir edən əsas amillər sırasında yer alır. Bu baxımdan Xankəndinin dirçəldilməsi yalnız infrastruktur məsələsi deyil, həm də insan kapitalının formalaşdırılması prosesidir.

Şəhər günləri Azərbaycan xalqının tarixə münasibətinin mühüm ifadələrindən biri kimi qəbul edilir. Bu tarixlər Zəfər yolunun ayrı-ayrı mərhələlərini xatırlamaq üçün illik imkan yaradır. Eyni zamanda, şəhərlərin hazırkı bərpa vəziyyətinə və gələcək inkişaf perspektivlərinə diqqət çəkilir. Qarabağda yeni yaşayış məntəqələrinin salınması və insanların geri qayıtması Zəfərin nəticələrinin davamlı xarakter almasına xidmət edir. Tarixi hadisələrin yaddaşda qorunması ilə müasir quruculuğun paralel aparılması cəmiyyət üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu prosesdə şəhər günləri həm keçmişi xatırladan, həm də gələcək nəsilləri Qarabağın inkişafı haqqında düşünməyə sövq edən tarixlərdir. Ona görə də 20 sentyabr və digər şəhər günləri Azərbaycanın müasir tarixində mühüm yaddaş günləri kimi qeyd olunur.

Natiq Mahmudov — YAP Şuşa rayon təşkilatının fəal üzvü