Qarabağda son illərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı işlər Zəfərdən sonrakı dövrün əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Müharibənin başa çatmasından sonra qarşıda yalnız dağıdılmış ərazilərin bərpası deyil, həm də yeni yaşayış və iqtisadi mühitin yaradılması vəzifəsi dayanırdı. Azərbaycan bu məqsədlə müxtəlif dövlət proqramları və layihələri həyata keçirir. Böyük Qayıdış prosesinin mərhələli şəkildə reallaşdırılması həmin siyasətin əsas istiqamətlərindəndir. Doğma torpaqlarından uzun müddət ayrı qalan insanların geri dönməsi Qarabağda yeni sosial həyatın formalaşmasına səbəb olur. Eyni zamanda, regionda yeni yolların, yaşayış komplekslərinin, məktəblərin və səhiyyə müəssisələrinin inşası davam edir. Beləliklə, Zəfərin hərbi nəticələri quruculuq və inkişaf mərhələsi ilə tamamlanır.

Tarixi hadisələrin yaddaşda yaşadılması da Qarabağın gələcək inkişafı ilə paralel aparılır. Prezident İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş şəhərlərin günlərinin müəyyənləşdirilməsi bu baxımdan mühüm qərarlardan biridir. Sənəddə səkkiz şəhərin azad edilmə tarixləri ayrıca şəhər günləri kimi təsbit olunub. Bu tarixlər arasında Laçın, Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı, Şuşa, Ağdam və Kəlbəcər yer alır. Şəhər günləri Zəfər yolunun müxtəlif mərhələlərinin xatırlanmasına imkan verir. Onların qeyd edilməsi həm tarixi məlumatların nəsillərə ötürülməsinə, həm də azad edilmiş ərazilərin inkişafına ictimai diqqətin saxlanmasına xidmət edir. Bu baxımdan şəhər günləri Azərbaycanın müasir tarixinin yaddaş xəritəsini formalaşdıran tarixlər sırasında yer alır.

2024-cü ildə şəhər günləri ilə bağlı sənədə yeni dəyişiklik edildi. Prezident İlham Əliyevin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə 20 sentyabr Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi müəyyənləşdirildi. Bu qərar dörd şəhərin tarixində mühüm mərhələnin dövlət səviyyəsində xatırlanmasını təmin edir. 20 sentyabrın ümumi şəhər günü kimi seçilməsi Qarabağın müxtəlif yaşayış məntəqələrinin müasir tarixdəki yerini bir təqvimdə birləşdirir. Həmin şəhərlərin hər biri Azərbaycanın tarixi, mədəni və coğrafi irsində müəyyən mövqeyə malikdir. Şəhər gününün qeyd olunması bu irsin araşdırılması və qorunması baxımından da əlavə imkan yaradır. Eyni zamanda, həmin tarix Qarabağda yeni idarəçilik və bərpa mərhələsinin ictimai yaddaşda möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Qarabağın dirçəlişi yalnız böyük şəhərlərdə aparılan layihələrlə məhdudlaşmır. Kəndlərin və qəsəbələrin bərpası da Böyük Qayıdışın mühüm istiqamətidir. Yaşayış məntəqələrində müasir evlərin inşası, yolların salınması və kommunal xidmətlərin yaradılması qayıdan insanların gündəlik həyatını təmin etməyə yönəlib. Təhsil müəssisələrinin və tibb məntəqələrinin yaradılması sosial xidmətlərin əlçatanlığını artırır. İqtisadi layihələr isə bölgədə yeni iş yerlərinin yaranmasına və əhalinin məşğulluğunun təmin edilməsinə şərait yaradır. Minalardan təmizləmə işləri təhlükəsizliyin əsas şərtlərindən biri olaraq qalır. Bütün bu tədbirlərin birgə həyata keçirilməsi Qarabağda davamlı yaşayış üçün zəruri mühitin yaradılmasına xidmət edir.

Xocalı şəhərində qayıdışın başlaması Qarabağın dirçəlişinin insan amili ilə bağlı mühüm nümunəsidir. Rəsmi məlumata görə, 2024-cü il mayın 28-dən keçmiş məcburi köçkünlərin Xocalıya qayıdışı həyata keçirilir. Bu proses uzun illər yurd həsrəti yaşayan insanların doğma şəhərlərinə dönüşünü ifadə edir. Şəhərdə aparılan bərpa və yenidənqurma işləri qayıdışın genişləndirilməsi üçün zəruri şərait yaradır. Xocalının sosial həyatının yenidən qurulması təhsil, səhiyyə, yaşayış və digər sahələri əhatə edir. Şəhərin tarixi yaddaşının qorunması da bərpa prosesinin mühüm istiqamətlərindən biri olaraq qalır. Beləliklə, Xocalıda yeni həyatın qurulması həm keçmişin xatırlanması, həm də gələcəyə yönəlmiş inkişafla əlaqələndirilir.

Xankəndidə də şəhərin sosial və mədəni potensialının yenidən formalaşdırılması istiqamətində işlər görülür. Rəsmi məlumatlarda şəhərdə müxtəlif ictimai obyektlərin təmir-bərpası və istifadəyə hazırlanması barədə məlumat verilir. Prezident İlham Əliyevin 20 sentyabr 2024-cü il tarixli səfəri zamanı Xankəndidə məktəb, uşaq bağçası, teatr, hotel və digər obyektlərlə bağlı layihələrlə tanış olduğu qeyd olunur. Bu layihələr şəhərdə gündəlik həyatın müxtəlif sahələrinin bərpasına xidmət edir. Qarabağ Universitetinin fəaliyyəti isə Xankəndidə təhsil mühitinin inkişafına yeni imkanlar yaradır. Təhsil, mədəniyyət və xidmət sahələrinin birgə inkişafı şəhərin gələcək sosial strukturunun formalaşmasına təsir göstərir. Bu istiqamətdə görülən işlər Qarabağın yalnız fiziki deyil, həm də sosial baxımdan yenidən canlandırılmasını nəzərdə tutur.

Azərbaycan xalqı üçün Qarabağın azadlığı ilə bağlı tarixlərin yaşadılması mühüm mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Şəhər günləri həmin tarixlərin sistemli şəkildə xatırlanmasına və müxtəlif nəsillər arasında ötürülməsinə imkan verir. 20 sentyabrın Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi qeyd olunması bu yaşayış məntəqələrinin müasir tarixdəki yerini bir daha diqqətə gətirir. Bununla yanaşı, həmin ərazilərdə aparılan quruculuq işləri Zəfərin nəticələrinin gündəlik həyat səviyyəsində görünməsini təmin edir. Qayıdan ailələr, yeni məktəblər, yollar, sosial obyektlər və iqtisadi layihələr Qarabağın dəyişən simasının göstəriciləridir. Tarixi yaddaşla quruculuq prosesinin bir-birini tamamlaması regionun gələcəyi üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Qarabağın dirçəlişi bu mənada yalnız tikinti layihələrinin məcmusu deyil, həm də uzunmüddətli inkişaf və yeni həyat mərhələsinin formalaşmasıdır.

Elmira Əliyeva — YAP Şuşa rayon təşkilatının 15 saylı ərazi partiya təşkilatının sədri