Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının 7-ci toplantısının keçirilməsi mühüm beynəlxalq hadisə kimi diqqət çəkir. Eyni günlərdə Seyid Yəhya Bakuvi Şirvaniyə həsr olunmuş beynəlxalq konfransın təşkili bu tədbirə ayrıca məna qazandırır. Prezident İlham Əliyev tədbir iştirakçılarını qəbul edərkən iki toplantının eyni vaxtda keçirilməsinin əhəmiyyətini xüsusi vurğulayıb. Bu paralellik Azərbaycanın tarixi-mədəni irsi ilə müasir dini dialoqun bir məkanda birləşməsini göstərir. Bakı müxtəlif ölkələrdən gələn dini rəhbərlərin və alimlərin fikir mübadiləsi apardığı beynəlxalq platformaya çevrilib. Tədbirlərdə TDT ölkələri ilə yanaşı, müxtəlif regional və müsəlman icmalarının nümayəndələri də iştirak edib. Belə geniş iştirak formatı məsələlərə yalnız bir ölkənin deyil, daha geniş coğrafiyanın baxışını nəzərə almağa imkan verir.

Azərbaycanın tarixində dini və elmi düşüncənin inkişafında mühüm rol oynamış çoxsaylı şəxsiyyətlər yetişib. Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, İmadəddin Nəsimi və Seyid Yəhya Bakuvi həmin zəngin irsin müxtəlif dövrlərdəki nümayəndələridir. Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycan xalqının dünya mədəniyyətinə verdiyi töhfələri məhz bu ardıcıllıqla xatırladıb. Seyid Yəhya Bakuvinin XV əsrdə yaşaması onun irsini Azərbaycan tarixinin mühüm mərhələləri ilə əlaqələndirir. Onun fəlsəfi və mənəvi düşüncələri əsrlər sonra da elmi araşdırmaların mövzusu olaraq qalır. Beynəlxalq konfransın keçirilməsi həmin irsin müxtəlif ölkələrdən gələn alimlər arasında müzakirəsinə şərait yaradıb. Bu baxımdan tədbir tarixi irsin müasir elmi və ictimai mühitdə yenidən dəyərləndirilməsi imkanını genişləndirir.

Dini liderlərin görüşünün əsas xüsusiyyətlərindən biri onun müxtəlif coğrafiyaları əhatə etməsidir. Tədbirdə türk dövlətlərinin dini rəhbərləri ilə yanaşı, Gürcüstan, Suriya və Şimali Qafqazdan nümayəndələr də iştirak edib. Belə tərkib dini məsələlərlə yanaşı, regional münasibətlərin müzakirəsinə də imkan yaradır. Müxtəlif dini qurumların rəhbərlərinin eyni platformada görüşməsi qarşılıqlı əlaqələrin institusional xarakter daşımasına şərait yaradır. Dini liderlərin cəmiyyətlərə müraciətlərinin geniş auditoriyaya çatdığı nəzərə alınarsa, onların əməkdaşlığı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Sülh, qarşılıqlı hörmət və sosial sabitlik kimi mövzular bu dialoqun əsas istiqamətlərindən ola bilər. Buna görə Bakı toplantısı yalnız dini idarələr arasında görüş kimi deyil, geniş regional ünsiyyət platforması kimi də qiymətləndirilə bilər.

Azərbaycanın İslam dünyası ilə münasibətlərində dini və mədəni diplomatiya istiqaməti də xüsusi yer tutur. Bakıda müxtəlif beynəlxalq dini və mədəni tədbirlərin keçirilməsi ölkənin bu sahədəki əlaqələrinin inkişafını nümayiş etdirir. İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində həyata keçirilən təşəbbüslər həmin münasibətlərin institusional tərəflərindən biridir. Azərbaycanın ICESCO ilə əməkdaşlığı da mədəni irsin qorunması və təbliği baxımından əhəmiyyət daşıyır. Dini liderlərin Bakıda müntəzəm görüşməsi bu əlaqələrin daha davamlı format almasına imkan verə bilər. Eyni zamanda, belə toplantılar ortaq problemlərin müzakirəsi üçün əlavə dialoq kanalları yaradır. Nəticədə dini diplomatiya dövlətlərarası münasibətlərin humanitar istiqamətini tamamlayan vasitələrdən birinə çevrilir.

Tədbirlərin proqramında Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərlərin nəzərdə tutulması da diqqət çəkir. Dini liderlərin Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşanı ziyarət etməsi onların bölgənin vəziyyətini yerində müşahidə etməsinə imkan yaradacaq. Prezident İlham Əliyev Qarabağda işğal dövrünün nəticələri ilə yanaşı, hazırkı bərpa prosesinin də nümayiş etdiriləcəyini bildirib. Ağdam məscidinin bərpası dini irsin yenidən qurulmasına dair nümunələrdən biri kimi təqdim olunur. Prezidentin sözlərinə görə, işğaldan sonra bölgədə məscidlərin bərpası və yenidən qurulması prosesi davam etdirilir. Bu səfərlər iştirakçıların tarixi yaddaşla müasir quruculuq prosesini eyni coğrafiyada görməsinə şərait yaradır. Beləliklə, Qarabağ proqramın yalnız siyasi deyil, həm də mədəni və mənəvi istiqamətini gücləndirir.

Qarabağda dini irsin vəziyyəti işğal dövrünün nəticələrinin mühüm hissəsini təşkil edir. Prezident İlham Əliyev çıxışında bölgədə məscidlərin dağıdıldığını və bir sıra dini abidələrin zərər gördüyünü qeyd edib. Bu məsələnin dini liderlərin iştirakı ilə müzakirəyə çıxarılması tarixi irsin qorunması mövzusunu ön plana gətirir. Xocalı Memorial Kompleksinin yaradılması da tarixi yaddaşın qorunması istiqamətində görülən tədbirlərdən biri kimi təqdim olunur. Bununla yanaşı, azad edilmiş ərazilərdə yeni yaşayış məntəqələrinin yaradılması fərqli bir mərhələnin başladığını göstərir. Keçmiş məcburi köçkünlərin geri qayıtması bölgədə sosial həyatın bərpasının əsas göstəricilərindəndir. Qarabağ səfərinin iştirakçıları həm dağıntıların izlərini, həm də yeni infrastrukturun formalaşmasını müşahidə edə biləcəklər.

Bakıda keçirilən tədbirlərin mühüm nəticələrindən biri onların davamlı platformaya çevrilməsi ideyasının gündəmə gəlməsidir. Dini liderlərin görüşlərinin müxtəlif ölkələrdə keçirilməsi Türk dünyası daxilində əlaqələrin genişləndirilməsi üçün imkan yarada bilər. Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş konfransın dövri əsasda təşkili isə alimlər arasında davamlı elmi əməkdaşlığı stimullaşdıra bilər. Belə toplantıların müntəzəm keçirilməsi ortaq tarixi və mənəvi irsin tədqiqini də sistemli xarakterə gətirə bilər. Bunun üçün müxtəlif ölkələrin elmi və dini qurumları arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi vacibdir. Bakı toplantısında səslənən fikirlər bu istiqamətdə yeni təşəbbüslərin müzakirəsinə zəmin yaradıb. Ümumilikdə tədbirlər Türk dünyası ilə İslam coğrafiyası arasında mənəvi və humanitar əlaqələrin inkişafı baxımından geniş imkanlar ortaya qoyur.

Təvəkkül Əliyev
“Əməkdar müəllim”, YAP Şuşa rayon təşkilatının sədri