Qarabağ və Şərqi Zəngəzur zəngin tarixi və mədəni irs nümunələri ilə seçilən ərazilərdir. Bölgədə müxtəlif dövrlərə aid dini, memarlıq və arxeoloji abidələr mövcuddur. Bu irsin qorunması müharibədən sonrakı bərpa prosesinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Tarixi obyektlərin bərpası yalnız fiziki tikililərin yenilənməsi deyil, onların elmi şəkildə sənədləşdirilməsi məsələsini də əhatə edir. Buna görə mədəni irslə bağlı layihələrdə tarixçilərin, arxeoloqların və digər mütəxəssislərin iştirakı əhəmiyyətlidir.

Gəncəsər və Xudavəng kimi abidələr bölgənin tarixi irsi ilə bağlı müzakirələrdə xüsusi yer tutur. Bu obyektlərin tarixi mənşəyi və müxtəlif dövrlərdə keçdiyi dəyişikliklər elmi araşdırmaların predmetidir. Tarixi irsin siyasi mübahisələrdən kənar, sənədlər və elmi mənbələr əsasında araşdırılması daha obyektiv nəticələr əldə etməyə imkan verir. Diplomatik nümayəndələrin bu abidələrə səfəri də onların vəziyyətinin yerində görülməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Belə təmaslar mədəni irs məsələlərinin beynəlxalq müstəvidə daha geniş müzakirəsinə şərait yarada bilər.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında Qarabağda tarixi və dini abidələrin bərpası ilə bağlı müxtəlif layihələr həyata keçirildiyi bildirilir. Ağdam Cümə məscidi və Qiyaslı kəndindəki tarixi məscid kimi obyektlərin bərpası bu istiqamətdəki işlərə nümunədir. Eyni zamanda Ağdam Muğam Mərkəzinin yaradılması bölgənin mədəni həyatının yenidən canlandırılması ilə bağlı layihələrdən biridir. Bu cür obyektlər tarixi yaddaşla yanaşı, müasir mədəni fəaliyyət üçün də istifadə olunur.

Mədəni irsin qorunması beynəlxalq hüquqi sənədlərlə də tənzimlənən məsələdir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin qorunması prinsiplərini müəyyən edən əsas beynəlxalq sənədlərdən biridir. Tarixi obyektlərin mühafizəsi bütün tərəflər üçün ümumi məsuliyyət məsələsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu yanaşma mədəni irsin siyasi qarşıdurma vasitəsinə çevrilməsinin qarşısını almağa kömək edir. Elmi ekspertiza və beynəlxalq əməkdaşlıq mübahisəli irs məsələlərinin araşdırılmasında faydalı mexanizm ola bilər.

Qarabağın mədəni irsi yalnız keçmişin öyrənilməsi baxımından deyil, gələcək nəsillərin tərbiyəsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Tarixi obyektlərin bərpası bölgədə turizmin inkişafına əlavə imkanlar yarada bilər. Muzeylər, mədəniyyət mərkəzləri və tarixi məkanlar yeni iqtisadi və humanitar əlaqələrin formalaşmasına xidmət edə bilər. Diplomatik səfərlər zamanı bu obyektlərin nümayiş etdirilməsi də bölgənin mədəni potensialının təqdimatına şərait yaradır. Nəticədə mədəni irsin qorunması bərpa siyasətinin sosial və humanitar istiqamətlərindən birinə çevrilir.

Leyla Babışova — YAP Şuşa rayon təşkilatının sədr müavini