Azərbaycanın tarixi Zəfərindən sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri doğma torpaqlarından didərgin düşmüş insanların geri dönüşünü təmin etməkdir. Füzuli bu prosesin mühüm istiqamətlərindən biri kimi xüsusi diqqət çəkir. Uzun illər yurd həsrəti ilə yaşayan ailələr şəhərin azad olunmasından sonra qayıdış ümidlərini gerçəkləşdirmək imkanı qazandılar. Böyük Qayıdış Proqramı həmin insanların öz evlərinə və doğma mühitlərinə qovuşmasını nəzərdə tutur. Füzulidə məskunlaşmanın başlanması şəhərin sosial həyatında yeni mərhələ yaratdı. Bu proses dövlətin quruculuq siyasətinin insan amilinə əsaslandığını göstərir. Doğma yurda dönüş həm də milli yaddaşın və ailə ənənələrinin bərpası deməkdir.
Füzuli şəhərinə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı 2023-cü il avqustun 18-də başlayıb. İlk mərhələdə 144 ailənin şəhərə köçürülməsi mühüm hadisə kimi yadda qalıb. Həmin ailələr uzun müddət Bakı, Sumqayıt və Abşeron ərazisində müvəqqəti yaşayış yerlərində məskunlaşmışdılar. Onların doğma şəhərə qayıtması illərlə davam edən həsrətin sona çatmasına doğru atılmış real addım idi. Yeni mənzillər ailələrə həyatlarını yenidən qurmaq üçün imkan yaratdı. Məskunlaşma ilə yanaşı, gündəlik xidmətlərin təşkili də vacib məsələyə çevrildi. Beləliklə, Füzulidə qayıdış prosesi insanların normal həyata qovuşmasına xidmət edən kompleks fəaliyyət kimi formalaşdı.
2026-cı il oktyabrın 1-dək Füzuliyə 827 ailənin, ümumilikdə 3153 nəfərin köçürüldüyü bildirilir. Bu göstəricilər doğma yurda qayıdışın mərhələli şəkildə davam etdiyini göstərir. Hər yeni ailənin məskunlaşması şəhərin sosial mühitinin genişlənməsinə kömək edir. İnsanların doğma torpaqda yaşaması yerli icmaların yenidən formalaşması üçün əsas yaradır. Qayıdan sakinlər öz ailə tarixlərini və ənənələrini yeni nəsillərə ötürmək imkanı əldə edirlər. Bu prosesin davamlılığı yaşayış şəraitinin və sosial xidmətlərin keyfiyyətindən də asılıdır. Buna görə quruculuq tədbirləri insanların real ehtiyacları ilə uzlaşdırılmalıdır.
Məskunlaşmanın uğurlu olması üçün müasir yaşayış binaları ilə yanaşı, sosial infrastruktur da yaradılmalıdır. Təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti uşaqların təhsil hüququnun təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Səhiyyə xidmətlərinin əlçatanlığı ailələrin sağlam və təhlükəsiz həyatına dəstək verir. Nəqliyyat imkanları sakinlərin digər bölgələrlə əlaqəsini asanlaşdırır. Kommunal xidmətlərin sabitliyi gündəlik məişət ehtiyaclarının qarşılanmasına şərait yaradır. İş imkanlarının genişlənməsi isə ailələrin iqtisadi müstəqilliyini gücləndirir. Bu amillərin birlikdə inkişafı qayıdışın uzunmüddətli nəticələrini müəyyənləşdirir.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Füzulidə aparılan quruculuq işləri qayıdış üçün zəruri şəraitin yaradılmasına yönəlib. Şəhərin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş plan gələcək şəhərsalma fəaliyyətinin istiqamətlərini müəyyən edir. Yeni avtomobil yolları bölgənin əlçatanlığını artırır. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı şəhərin nəqliyyat imkanlarını genişləndirir. Enerji və su obyektləri məskunlaşan insanların gündəlik tələbatlarının qarşılanmasına kömək edir. Təhsil və yaradıcılıq müəssisələri uşaqların inkişafı üçün əlavə imkanlar yaradır. Bu tədbirlər Füzulinin yenidən yaşayış və fəaliyyət məkanına çevrilməsinə xidmət edir.
Doğma yurda qayıdışın mənəvi əhəmiyyəti maddi nəticələr qədər böyükdür. Uzun illər ayrı düşmüş ailələr öz əcdadlarının yaşadığı torpaqlara qayıtmaq imkanı əldə edirlər. İnsanların doğma küçələrdə yenidən məskunlaşması şəhərin yaddaşını və ənənələrini yaşadır. Uşaqların Füzulidə böyüməsi gələcək nəsillərin torpaqla bağlılığını gücləndirir. Şəhərdə yeni ictimai münasibətlərin formalaşması həyatın canlanmasının göstəricisidir. Böyük Qayıdış yalnız köç prosesi deyil, həm də itirilmiş sosial bağların bərpasıdır. Bu baxımdan Füzulidə qayıdış Azərbaycanın tarixi ədalətin bərpasına yönəlmiş siyasətinin mühüm nəticəsidir.
Füzulidə məskunlaşmanın genişlənməsi şəhərin gələcək inkişafı üçün yeni imkanlar açır. Sakinlərin sayı artdıqca təhsil, məşğulluq və xidmət sahələrinin inkişafına ehtiyac da artır. Planlı quruculuq bu ehtiyacların mərhələli şəkildə qarşılanmasına şərait yaradır. Prezident İlham Əliyevin diqqəti ilə həyata keçirilən layihələr şəhərin uzunmüddətli perspektivlərinə istiqamət verir. Doğma torpaqlarına qayıdan insanlar Füzulinin yenidən inkişafında əsas iştirakçılara çevrilirlər. Onların şəhərdə qurduğu həyat Zəfərin nəticələrinin gələcək nəsillərə ötürülməsinə kömək edir. Füzuli bu gün həm qayıdışın sevincini, həm də yeni həyatın məsuliyyətini özündə birləşdirir.

Zeybək Cəfərov
YAP Şuşa təşkilatının fəalı, Qarabağ Regional Gənclər və İdman İdarəsinin Şuşa rayonu üzrə gənclər və idman sektorunda baş məsləhətçi