Xəzər dənizi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətlərinin iqtisadi münasibətlərində getdikcə daha mühüm yer tutur. Regionun nəqliyyat xəritəsində baş verən dəyişikliklər bu su hövzəsinin funksiyasını yeni səviyyəyə yüksəldir. Bir zamanlar ölkələr arasında məsafəni artıran coğrafi amil bu gün qarşılıqlı əlaqələrin qurulması üçün imkan yaradır. Limanların inkişafı, gəmiçilik fəaliyyətinin genişlənməsi və quru nəqliyyatının yenilənməsi həmin dəyişikliyi sürətləndirir. Prezident İlham Əliyevin Xəzərin nəqliyyat əlaqələrində artan roluna diqqət çəkməsi mövcud reallıqların siyasi səviyyədə də düzgün qiymətləndirildiyini göstərir. Dəniz hövzəsinin iqtisadi potensialından səmərəli istifadə regional əməkdaşlığın dərinləşməsinə xidmət edir. Bu proses Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında daha sıx və davamlı əlaqələrin yaranmasına şərait yaradır.
Xəzərin şərq sahilində yerləşən dövlətlər üçün qərb istiqamətində nəqliyyat imkanları mühüm iqtisadi əhəmiyyət daşıyır. Qazaxıstan və Türkmənistan limanları vasitəsilə göndərilən yüklər dəniz yolu ilə Azərbaycanın nəqliyyat sisteminə qoşula bilir. Buradan dəmir yolu və avtomobil marşrutları vasitəsilə Gürcüstan, Türkiyə və Avropaya çıxış əldə edilir. Belə bir əlaqələndirmə ixrac əməliyyatlarının coğrafiyasını genişləndirir. Eyni zamanda, daşımaların bir neçə mərhələdən ibarət olması bütün iştirakçılar arasında dəqiq koordinasiya tələb edir. Limanların iş rejimi, gəmi qrafikləri və quru nəqliyyatının imkanları bir-biri ilə uyğunlaşdırılmalıdır. Bu məsələlərin həlli Xəzər üzərindən həyata keçirilən daşımaların etibarlılığını yüksəldə bilər.
Dəniz nəqliyyatının inkişafı yalnız limanların mövcudluğu ilə ölçülmür. Gəmilərin sayı, yükdaşıma qabiliyyəti və xidmətlərin keyfiyyəti də ümumi nəticəyə təsir göstərir. Xəzər hövzəsində artan yük axınları çevik və səmərəli logistika idarəçiliyinə ehtiyac yaradır. Yüklərin limanlara çatdırılması ilə onların gəmilərə yüklənməsi arasında vaxt itkisi minimuma endirilməlidir. Dəmir yolu xətlərinin liman terminalları ilə birbaşa əlaqələndirilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Müasir avadanlıq və rəqəmsal idarəetmə sistemləri əməliyyatların sürətini artıra bilər. Nəticədə dəniz və quru nəqliyyatı vahid mexanizmin qarşılıqlı işləyən hissələrinə çevrilir.
Azərbaycanın Ələt qəsəbəsində yerləşən Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı Xəzər nəqliyyat sisteminin əsas qovşaqlarındandır. Limanın imkanları Şərqdən gələn yüklərin qəbul edilməsinə və qərb istiqamətinə ötürülməsinə şərait yaradır. Onun dəmir yolu və avtomobil infrastrukturu ilə əlaqəsi multimodal daşımaların təşkili üçün əlverişli baza formalaşdırır. Yük dövriyyəsinin artması terminal imkanlarının mərhələli şəkildə təkmilləşdirilməsini zəruri edir. Bu işlər yalnız əlavə sahələrin yaradılmasını deyil, xidmətlərin keyfiyyətinin yüksəldilməsini də əhatə etməlidir. Daşıyıcılar üçün şəffaf prosedurların tətbiqi limanın beynəlxalq cəlbediciliyini artırır. Azərbaycanın liman siyasəti beləliklə, regional nəqliyyat əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi ilə birbaşa bağlıdır.
Xəzərin iqtisadi əhəmiyyəti nəqliyyatla yanaşı, enerji və rəqəmsal kommunikasiya sahələrində də üzə çıxır. Regionun neft resurslarının Azərbaycan üzərindən daşınması mövcud bağlantıların praktiki faydasını nümayiş etdirir. Enerji ixracı üçün alternativ istiqamətlərin olması istehsalçı ölkələrin iqtisadi manevr imkanlarını genişləndirir. Digər tərəfdən, dənizin dibi ilə fiber-optik xətlərin yaradılması məlumat mübadiləsini sürətləndirmək potensialına malikdir. Bu cür layihələr dövlətlər arasında rəqəmsal əlaqələrin daha dayanıqlı qurulmasına kömək edə bilər. Fiziki yük axınları ilə informasiya axınlarının eyni coğrafiyada inkişafı yeni iqtisadi imkanlar açır. Xəzər buna görə yalnız nəqliyyat sahəsi deyil, çoxşaxəli regional inteqrasiyanın mühüm platformasıdır.
Xəzər hövzəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi ekoloji və texniki məsələlərin də nəzərə alınmasını tələb edir. Dəniz nəqliyyatının intensivləşməsi zamanı təhlükəsizlik normalarına əməl olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Limanların fəaliyyəti və gəmiçilik əməliyyatları ekoloji məsuliyyət prinsiplərinə uyğun təşkil edilməlidir. Dövlətlər arasında məlumat mübadiləsi mümkün risklərin vaxtında müəyyənləşdirilməsinə kömək edir. Birgə texniki standartlar və uzlaşdırılmış prosedurlar əməliyyatların daha etibarlı aparılmasını təmin edə bilər. İnfrastruktur layihələrinin planlaşdırılmasında uzunmüddətli dayanıqlılıq əsas meyarlardan biri olmalıdır. Bu yanaşma iqtisadi faydanı təhlükəsizlik və ətraf mühitin qorunması ilə uzlaşdırmağa imkan verir.
Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında Xəzər üzərindən qurulan əlaqələr qarşılıqlı iqtisadi maraqları möhkəmləndirir. Dəniz hövzəsinin hər iki sahilində yaradılan infrastruktur ölkələri ortaq nəqliyyat zəncirinin iştirakçılarına çevirir. Bu əlaqələr ticarətin genişlənməsinə, investisiya imkanlarının artmasına və yeni xidmət sahələrinin formalaşmasına təkan verir. Prezident İlham Əliyevin regional nəqliyyat əməkdaşlığına verdiyi önəm bu prosesin strateji xarakterini əks etdirir. Qarşıdakı dövrdə əsas məqsəd mövcud imkanlardan daha səmərəli istifadə etmək və yaranan maneələri birgə aradan qaldırmaqdır. Xəzər dənizi bu baxımdan dövlətlər arasında sadəcə coğrafi əlaqə deyil, iqtisadi inkişafı birləşdirən məkandır. Onun potensialının reallaşdırılması Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında tərəfdaşlığın gələcək inkişafına mühüm töhfə verəcək.

Arif Dostiyev
Elm və Təhsil İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Şuşa Rayon Komitəsinin sədri