Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən prosesləri bərpa, qayıdış və inkişaf anlayışlarının qarşılıqlı əlaqəsi əsasında nəzərdən keçirmək mümkündür. Bərpa mərhələsi dağıdılmış infrastrukturun yenidən qurulmasını və əsas xidmətlərin yaradılmasını əhatə edir. Qayıdış mərhələsi insanların təhlükəsiz və müasir şəraitdə öz yaşayış məkanlarına dönməsini nəzərdə tutur. İnkişaf mərhələsi isə bölgədə iqtisadi fəaliyyətin, təhsilin, mədəniyyətin və sosial xidmətlərin davamlı şəkildə genişləndirilməsi ilə bağlıdır. Bu üç istiqamətin paralel həyata keçirilməsi Qarabağın uzunmüddətli gələcəyini müəyyən edən əsas amillərdəndir.

Diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərləri bu proseslərin yerində müşahidəsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Sentyabr 2026-cı il səfərində 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nəfərlik heyət iştirak edib. Xankəndi və Şuşa şəhərlərində, Ağdərə və Kəlbəcər rayonlarında müxtəlif obyektlərə baxış keçirilib. Nümayəndələr nəqliyyat, təhsil, mədəniyyət və iqtisadi layihələr barədə məlumat alıblar. Tarixi-mədəni irs nümunələrinin də proqramda yer alması səfərin mövzu dairəsini genişləndirib.

Qarabağın gələcək inkişafında iqtisadi fəaliyyət mühüm yer tutur. Ağdam Sənaye Parkı, xidmət obyektləri və yeni logistika imkanları bu istiqamətdə yaradılan infrastruktura nümunədir. Kəlbəcərdə mineral su və turizm potensialından istifadə imkanları da iqtisadi gündəliyin bir hissəsidir. Təhsil müəssisələri və sosial obyektlər isə insanların bölgədə uzunmüddətli yaşaması üçün zəruri şərait yaradır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən Böyük Qayıdış siyasəti bu sahələrin qarşılıqlı inkişafı ilə əlaqələndirilir.

Regionun gələcəyi baxımından tarixi və mədəni irsin qorunması da ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Gəncəsər və Xudavəng kimi obyektlərin araşdırılması müxtəlif elmi yanaşmaların müqayisəsini tələb edir. Tarixi məsələlərin elmi mənbələr əsasında öyrənilməsi mübahisələrin daha konstruktiv müstəvidə müzakirəsinə imkan yarada bilər. Mədəni irsin qorunması həm gələcək nəsillər, həm də turizm və beynəlxalq humanitar əməkdaşlıq üçün əhəmiyyətlidir. Bu sahədə beynəlxalq standartların tətbiqi və ekspert əməkdaşlığı əlavə imkanlar yarada bilər.

Azərbaycanın Qarabağda həyata keçirdiyi layihələrin miqyası regionun gələcək sosial-iqtisadi strukturunun dəyişəcəyini göstərən əsas amillərdəndir. Yeni şəhər və kəndlərin salınması ilə yanaşı, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət obyektləri və sənaye müəssisələri yaradılır. Nəqliyyat infrastrukturu bütün bu layihələri ölkənin digər hissələri ilə əlaqələndirir. Qayıdan əhalinin məşğulluğu və sosial xidmətlərlə təmin olunması prosesin dayanıqlılığı üçün vacibdir. Buna görə bərpa siyasətinin nəticəsi yalnız tikilən obyektlərin sayı ilə deyil, formalaşan həyat mühiti ilə də ölçülür.

Diplomatik səfərlər bu yeni mərhələnin xarici nümayəndələr tərəfindən öyrənilməsinə imkan verən mühüm kommunikasiya vasitəsidir. Qarabağda yaradılan yeni sosial və iqtisadi mühit barədə məlumatların birbaşa müşahidə yolu ilə əldə edilməsi diplomatik dialoqa əlavə məzmun verir. Regional sabitliyin möhkəmlənməsi üçün dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və qarşılıqlı hörmət prinsipinə əsaslanan münasibətlər vacibdir. Keçmiş münaqişənin nəticələrinin gələcək nəsillərə ötürülməsində isə tarixi faktların sənədlərə və elmi araşdırmalara əsasən təqdim olunması əhəmiyyətlidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpa, qayıdış və inkişafın davam etdirilməsi regionun sosial və iqtisadi gələcəyinin əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalır.

Faiq İbrahimov — YAP Şuşa rayon təşkilatının fəal üzvü