1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş verən hadisələr Azərbaycan tarixində ən ağrılı və faciəli səhifələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Həmin dövrün mürəkkəb siyasi şəraiti, imperiya idarəçiliyinin dağılması və regionda yaranan hakimiyyət boşluğu müxtəlif qüvvələr arasında qarşıdurmanı kəskinləşdirmiş, nəticədə mülki əhali ağır fəlakətlərlə üz-üzə qalmışdır. 31 Mart hadisələri yalnız bir neçə gün davam edən toqquşmalar deyil, daha geniş miqyaslı zorakılıq prosesinin tərkib hissəsi olmuşdur və xalqın kollektiv yaddaşında dərin iz buraxmışdır.

1918-ci ilin mart ayının son günlərində Bakı şəhərində başlanan hadisələr qısa müddət ərzində genişlənərək kütləvi qırğınlara çevrilmişdir. Şəhərdə hakimiyyəti əlində saxlayan qüvvələr silahlı dəstələrin köməyi ilə azərbaycanlı əhaliyə qarşı hücumlar təşkil etmiş, yaşayış məntəqələri dağıdılmış, insanlar yalnız etnik və dini mənsubiyyətlərinə görə hədəfə alınmışdır. Bu hadisələr zamanı minlərlə insan həyatını itirmiş, şəhərin bir çox hissəsi ciddi dağıntılara məruz qalmışdır.

Baş verən faciələr yalnız Bakı ilə məhdudlaşmamış, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə yayılmışdır. Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan və digər ərazilərdə də oxşar qırğınlar törədilmiş, kəndlər yerlə-yeksan edilmiş və minlərlə insan qətlə yetirilmişdir. Xüsusilə Şamaxı və Quba bölgələrində baş verən hadisələr öz qəddarlığı ilə seçilmiş, bu ərazilərdə mülki əhaliyə qarşı sistemli şəkildə zorakılıq həyata keçirilmişdir.

Tarixi mənbələr və sonrakı dövrlərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, bu hadisələr təsadüfi xarakter daşımamış, müəyyən məqsədlərə xidmət edən planlı proses olmuşdur. Quba şəhərində aşkar edilən kütləvi məzarlıq bu faciələrin real miqyasını və qəddarlığını sübut edən ən mühüm faktlardan biridir. Burada tapılan insan qalıqları həmin dövrdə baş verənlərin nə qədər amansız olduğunu bir daha təsdiqləyir və hadisələrin obyektiv qiymətləndirilməsi üçün mühüm əsas yaradır.

Bu faciələr uzun müddət lazımi səviyyədə araşdırılmamış və obyektiv şəkildə qiymətləndirilməmişdir. Xüsusilə sovet dövründə bu hadisələr ya gizlədilmiş, ya da təhrif olunmuş formada təqdim edilmişdir. Yalnız müstəqillik əldə edildikdən sonra bu istiqamətdə ciddi addımlar atılmış, tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılması üçün geniş araşdırmalar aparılmışdır. Bu proses tarixi ədalətin bərpası baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir.

Bu hadisələrə dövlət səviyyəsində verilən siyasi qiymət tarixdə mühüm dönüş nöqtəsi olmuşdur. Xüsusilə Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən imzalanmış 1998-ci il tarixli fərmanla 31 martın Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edilməsi bu faciənin milli yaddaşda möhkəmlənməsinə və onun beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmasına geniş imkan yaratmışdır. Sonrakı illərdə aparılan tədqiqatlar və qəbul edilən qərarlar bu istiqamətdə görülən işlərin daha da sistemli xarakter almasına səbəb olmuşdur.

31 Mart hadisələri yalnız keçmişin bir hissəsi deyil, həm də gələcək üçün mühüm dərsdir. Bu faciənin anılması, qurbanların xatirəsinin yad edilməsi və tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə çatdırılması hər bir cəmiyyət üçün vacibdir. Tarixin bu ağrılı səhifəsinin unudulmaması, onun obyektiv şəkildə öyrənilməsi və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması həm ədalətin bərpasına, həm də gələcəkdə oxşar faciələrin qarşısının alınmasına xidmət edir.

Təvəkkül Əliyev

“Əməkdar müəllim”, YAP Şuşa rayon təşkilatının sədri