1918-ci ilin mart hadisələri ilə bağlı toplanmış faktlar və sübutlar bu faciənin miqyasını və mahiyyətini aydın şəkildə ortaya qoyur. Tarixi sənədlər, arxiv materialları və sonrakı dövrlərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, həmin hadisələr təsadüfi deyil, planlı şəkildə həyata keçirilmiş zorakılıq aktları olmuşdur. Bu faktların sistemli şəkildə araşdırılması hadisələrin obyektiv qiymətləndirilməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Xüsusilə Quba şəhərində aşkar edilmiş kütləvi məzarlıq bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. 2007-ci ildə təsadüfən aşkarlanan bu məzarlıqda müxtəlif yaş qruplarına aid insanların qalıqları tapılmışdır. Aparılan ekspertizalar nəticəsində məlum olmuşdur ki, bu insanlar xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirilmişdir. Bu faktlar həmin hadisələrin real miqyasını və qəddarlığını bir daha sübut edir.

Şamaxı və digər bölgələrdə aparılan araşdırmalar da oxşar nəticələr ortaya qoymuşdur. Bu ərazilərdə yüzlərlə kəndin dağıdıldığı, minlərlə insanın həyatını itirdiyi müəyyən edilmişdir. Bu isə hadisələrin yalnız bir bölgə ilə məhdudlaşmadığını və geniş coğrafiyanı əhatə etdiyini göstərir.

Tarixi mənbələrdə qeyd olunan faktlar göstərir ki, bu qırğınlar zamanı mülki əhali xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirilmişdir. İnsanların diri-diri yandırılması, işgəncələrə məruz qalması və digər qeyri-insani hərəkətlər bu hadisələrin mahiyyətini açıq şəkildə ortaya qoyur.

Bu faktların dünya ictimaiyyətinə çatdırılması və onların hüquqi qiymət alması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu istiqamətdə Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən atılmış addımlar və qəbul edilmiş qərarlar bu faciənin tanınmasına və onun tarixdə layiqli yerini almasına böyük töhfə vermişdir.

Gülnar Səfərova

Qabaqcıl təhsil işçisi,YAP Şuşa rayon təşkilatının 22 saylı ərazi partiya təşkilatının sədri