Quba şəhərində aşkar olunmuş kütləvi məzarlıq 1918-ci il hadisələrinin real miqyasını və mahiyyətini əks etdirən ən mühüm faktlardan biri kimi qiymətləndirilir. Bu məzarlığın təsadüfi şəkildə aşkar olunması əslində uzun illər gizli qalmış həqiqətlərin üzə çıxmasına səbəb olmuşdur. Qazıntılar zamanı aşkar edilən insan qalıqları və maddi sübutlar həmin dövrdə baş verən hadisələrin yalnız yazılı mənbələrdə deyil, real faktlarla da təsdiqləndiyini göstərir. Bu isə tarix elmi üçün son dərəcə mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Aparılan tədqiqatlar zamanı müəyyən edilmişdir ki, məzarlıqda müxtəlif yaş qruplarına aid insanların qalıqları mövcuddur. Bu fakt hadisələrin yalnız silahlı qarşıdurma deyil, mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş sistemli zorakılıq olduğunu bir daha sübut edir. Xüsusilə qadın və uşaqlara aid qalıqların aşkar olunması faciənin miqyasını və qəddarlığını daha aydın şəkildə ortaya qoyur. Bu cür faktlar hadisələrin obyektiv qiymətləndirilməsi üçün mühüm əsas yaradır.

Məzarlıqda aparılan antropoloji və məhkəmə-tibbi ekspertizalar nəticəsində insanların zorakılıqla qətlə yetirildiyi müəyyən edilmişdir. Bu isə həmin dövrdə baş verənlərin planlı və məqsədyönlü xarakter daşıdığını göstərir. Tarixi sənədlərlə birlikdə bu faktlar hadisələrin elmi əsaslarla araşdırılmasına və beynəlxalq səviyyədə təqdim olunmasına geniş imkan yaradır.

Quba məzarlığı yalnız bir arxeoloji tapıntı deyil, həm də xalqın yaddaşında mühüm simvolik məna daşıyır. Bu məkan faciənin canlı sübutu olmaqla yanaşı, həm də qurbanların xatirəsinin yaşadılması üçün mühüm bir mərkəzdir. Burada aparılan tədqiqatlar və yaradılan memorial kompleks gələcək nəsillərin bu hadisələri daha dərindən anlamasına şərait yaradır.

Bu istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlərdə Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən müəyyən edilmiş siyasi xətt xüsusi rol oynamışdır. Onun təşəbbüsləri nəticəsində bu kimi tarixi faktların araşdırılması və ictimaiyyətə çatdırılması sistemli xarakter almışdır.

Məmmədli Nəzirə

YAP Şuşa rayon təşkilatının əməkdaşı