XX əsrin əvvəlləri Cənubi Qafqaz regionu üçün olduqca mürəkkəb və ziddiyyətli bir dövr kimi xarakterizə olunur. 1917-ci ildə baş vermiş Fevral və Oktyabr inqilabları nəticəsində Rusiya imperiyasının süqutu bölgədə ciddi siyasi boşluq yaratmış, bu isə müxtəlif qüvvələrin hakimiyyət uğrunda mübarizəsini daha da kəskinləşdirmişdir. Belə bir şəraitdə milli zəmində qarşıdurmalar güclənmiş, xüsusilə də müdafiəsiz mülki əhali bu proseslərin ən ağır nəticələrini yaşamışdır. Azərbaycan ərazisində baş verən hadisələr bu qeyri-sabitliyin kulminasiya nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

1918-ci ilin mart ayında Bakı şəhərində baş verən hadisələr həmin dövrün ən faciəli epizodlarından biri olmuşdur. Şəhərdə hakimiyyəti ələ keçirmiş bolşevik qüvvələri erməni silahlı dəstələri ilə əməkdaşlıq edərək azərbaycanlı əhaliyə qarşı genişmiqyaslı hücumlar həyata keçirmişdir. Bu hücumlar zamanı mülki əhali məqsədli şəkildə hədəf alınmış, insanlar yalnız etnik və dini mənsubiyyətlərinə görə qətlə yetirilmişdir. Yaşayış məntəqələri dağıdılmış, evlər yandırılmış və insanların həyat şəraiti tamamilə məhv edilmişdir.

Hadisələrin miqyası qısa müddət ərzində genişlənərək Azərbaycanın digər bölgələrini də əhatə etmişdir. Şamaxı, Quba, Lənkəran və digər ərazilərdə baş verən qırğınlar nəticəsində minlərlə insan həyatını itirmiş, yüzlərlə kənd dağıdılmışdır. Bu faktlar göstərir ki, həmin hadisələr yalnız lokal qarşıdurma deyil, genişmiqyaslı və sistemli zorakılıq aktı olmuşdur.

Quba şəhərində sonrakı illərdə aşkar edilən kütləvi məzarlıq həmin dövrün ən mühüm tarixi sübutlarından biri kimi çıxış edir. Aparılan elmi araşdırmalar nəticəsində məlum olmuşdur ki, burada dəfn edilən insanlar xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirilmişdir. Bu faktlar hadisələrin mahiyyətini daha aydın şəkildə ortaya qoyur və onların sadəcə münaqişə deyil, planlı qırğın olduğunu təsdiqləyir.

Bu faciələrin dövlət səviyyəsində qiymətləndirilməsi müstəqillik dövründə mümkün olmuşdur. Xüsusilə Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən imzalanmış mühüm sənədlər bu hadisələrin hüquqi-siyasi qiymət almasına, həmçinin onların milli yaddaşda möhkəmlənməsinə böyük töhfə vermişdir.

Elmir Rzayev

YAP Şuşa rayon təşkilatının əməkdaşı