Azərbaycan xalqının taleyində Cəbrayıl rayonunun xüsusi yeri var. Bu ərazi təkcə zəngin təbiəti və strateji mövqeyi ilə deyil, həm də qədim tarixi, mədəni irsi ilə seçilirdi. Lakin 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücumu nəticəsində Cəbrayıl işğala məruz qaldı. 1 şəhər, 4 qəsəbə və 92 kəndi əhatə edən rayonun tamamilə dağıdılması Azərbaycan üçün dərin yaraya çevrildi. İşğal nəticəsində rayona 13,928 milyard ABŞ dolları məbləğində ziyan dəydi və bu torpaq uzun illər həsrət məkanına çevrildi.

İşğal dövründə Cəbrayıl xalqı ölkənin müxtəlif bölgələrinə səpələndi. 52 min nəfərlik əhali yataqxanalarda, vaqonlarda, qaçqın düşərgələrində məskunlaşdı. Bu illərdə 362 şəhid, 191 əlil verən rayon həm insan itkisi, həm də mənəvi sarsıntılarla üz-üzə qaldı. Tarixi abidələr – Sultan Məcid hamamı, Qız qalası, Xudafərin körpüləri, türbələr və məscidlər ya dağıdıldı, ya da talan edildi. Cəbrayıl erməni vandalizminin ən ağır zərbə vurduğu ərazilərdən birinə çevrildi.Cəbrayılın azadlığına gedən yol uzun və çətin oldu. 1994-cü ildə Horadiz əməliyyatı zamanı Cocuq Mərcanlı kəndi azad edildi. Bu, Böyük Qayıdışın ilk işartısı idi. 2016-cı ilin Aprel döyüşlərində Ordumuzun Lələtəpə yüksəkliyini azad etməsi nəticəsində Cocuq Mərcanlıya həyat qayıtdı. Bu hadisələr həm Ordunun gücünü, həm də xalqın iradəsini nümayiş etdirərək böyük qələbəyə aparan yolda mühüm mərhələ oldu.

Nəhayət, 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi tarixi dönüş yaratdı. İlk günlərdə Cəbrayılın Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri azad edildi. Ardınca Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy, Quycaq kəndləri düşməndən təmizləndi. Və 2020-ci il oktyabrın 4-də xalqımızın gözlədiyi böyük xəbər gəldi: Cəbrayıl şəhəri və daha 9 kənd azad edildi. Bu, həm Ordumuzun şücaəti, həm də dövlət-xalq birliyinin nəticəsi idi.Cəbrayıl qələbəsi yalnız hərbi uğur deyildi. Bu hadisə müharibənin taleyini dəyişdi, Ordumuza yeni istiqamətlər açdı. Cəbrayılın azad edilməsi ilə Xocavəndin cənub kəndlərinə, strateji Hadrut qəsəbəsinə, ardınca Zəngilan, Qubadlı və Laçının cənub hissəsinə uğurlu əməliyyatlar həyata keçirildi. Beləliklə, Cəbrayıl zəfəri 44 günlük müharibənin sonrakı mərhələlərinin əsasını qoydu.

Tarixi qələbə dövlət səviyyəsində də əbədiləşdirildi. Prezident İlham Əliyev 26 noyabr 2020-ci ildə “Cəbrayılın azad olunmasına görə” medalını təsis etdi. Bu təltif 22 mindən artıq hərbçiyə təqdim olundu və onların igidliyi dövlət səviyyəsində qiymətləndirildi. Daha sonra, 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamla 4 oktyabr – Cəbrayıl Şəhəri Günü elan edildi. Bu qərar hər il həmin günün xalqımız üçün qürur bayramı kimi qeyd olunmasına imkan yaratdı.Cəbrayılın bərpası genişmiqyaslı və sistemli şəkildə davam etdirilir. 2021-ci il 4 oktyabr tarixində Prezidentin Fərmanı ilə “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkı yaradıldı. Bu sənaye parkı təkcə rayonun deyil, bütövlükdə Qarabağ regionunun iqtisadi inkişafına xidmət edir. Eyni zamanda Cəbrayıl yarımstansiyası istifadəyə verildi, kəndlər üzrə elektrik təchizatı yaxşılaşdırıldı, yeni magistral yolların çəkilməsi başlandı.

8-ci abzas:

Şəhərin gələcəyinə dair planlar da təsdiqlənib. Nazirlər Kabinetinin 25 iyul 2023-cü il tarixli Qərarı ilə “Cəbrayıl şəhərinin 2040-cı ilədək Baş planı” qəbul olunub. Bu plana əsasən, 15 min sakinin yaşayacağı müasir şəhərsalma konsepsiyası formalaşdırılacaq. Sosial infrastruktur, məktəblər, xəstəxanalar, parklar, ictimai məkanlar, eləcə də ekoloji dayanıqlıq xüsusi diqqət mərkəzindədir.Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində artıq köç prosesi başlayıb. 2024-cü il 26 sentyabrda ilk köç karvanı Bakı şəhərinin Qaradağ rayonundan yola salındı və yüzlərlə ailə doğma yurduna qayıtdı.Qayıdan sakinlər üçün müasir mənzillər, sosial obyektlər, istirahət guşələri yaradılıb. Bu proses tədricən davam etdirilir və yaxın illərdə Cəbrayıl tam yaşayışlı, firavan şəhərə çevriləcək.

Cəbrayılın azad olunması Azərbaycan xalqının tarixində həm qürur, həm də ümid səhifəsi açdı. Bu zəfər göstərdi ki, dövlət-xalq birliyi, möhkəm siyasi iradə və güclü ordu sayəsində ən böyük ədalətsizliklər belə aradan qaldırıla bilər. Bu gün Cəbrayıl təkcə azad edilmiş bir rayon deyil, həm də Böyük Qayıdışın başlanğıc nöqtəsidir. Əminliklə demək olar ki, yaxın gələcəkdə Cəbrayıl Azərbaycanın ən inkişaf etmiş və çiçəklənən bölgələrindən birinə çevriləcək.

Təvəkkül Əliyev

YAP Şuşa rayon təşkilatının sədri